و ليست الخاصّة من « 1 » مقام الحزن فى شىء ؛ و لكن الدرجة الثالثة من « 2 » الحزن ، التحزّن للعارضات دون الخواطر ، و معارضات القصود ، و الاعتراضات على الأحكام . خداوند عزّ و جلّ مىفرمايد : « اشك‌ريزان و محزون بازگشتند . » « 3 » حزن آن است كه [ بنده ] براى آنچه از دست رفته ، به درد آيد و يا بر آنچه دست نيافتنى است ، تأسف خورد ؛ [ مانند تأسف خوردن بر كسى كه مرده است و اينكه بخواهد او دوباره زنده شود . و مقصود در اينجا قسم نخست است . ] و براى آن سه درجه است . درجهء نخست ، حزن انسان عادى است ، به آنكه بر كوتاهى در خدمت [ - طاعت ] ، و بر فرو غلطيدن در گرداب ستم [ - گناه و معصيت ] ، و بر تباه ساختن روزها [ ى عمر ] محزون و اندوهگين شود . درجهء دوّم ، حزن اهل اراده است ؛ و آن حزن بر اين است كه وقت [ يا قلب ] به امور پراكنده [ - مخلوقات ] تعلّق گرفته است ، و حزن بر آنكه نفس [ به حيات دنيا و سرگرميهاى آن مشغول گشته و ] از مشاهده بازمانده است ، و حزن بر آنكه از اندوه و حزن تسلّى يافته است . براى خواص از مقام حزن چيزى نيست ؛ [ زيرا حزن در صورت تفرقه و فقدان است ؛ درحالىكه خواص ، اهل جمعيت و وجدان هستند . ] امّا درجهء سوم حزن آن است كه [ سالك ] اندوه بر امورى را كه عارض مىشود و از خواطر [ رحمانى ] مانع مىگردد ، و همچنين اندوه بر تصميمهايى را كه خواست حق با آنها معارض بوده است ، و اندوه بر اعتراض بر احكام را [ - احكامى كه از جانب حق بر ايشان وارد مىشود ] بر خود تحميل كند . * * *

--> ( 1 ) - ه خ ، فى . ( 2 ) - د : فى . ( 3 ) - 9 / 92 .